اشاره

همگان به این امر معترف­اند که تأمین جامعه اسلامی و حفظ رفاه و سلامت آن نیازمند صرف هزینه­هایی کلان است. بخشی از این هزینه­ها که دریافت و مصرف درست آن از لوازم اداره کردن جامعه­ای متمدن و پیشرفته است در تمدن اسلامی تحت عنوان خَراج یا مالیه مطرح بوده و حاکمان مسلمان اهتمامی جدّی به دریافت و خرج آن در راه مصالح جامعه داشته­اند، اما از آنجا که فقط با رعایت دقیق موازین شرعی و اخلاقی است که می­توان از این امکان در راه مصالحت عالیه امت سود جست، عالمان اخلاق و دانشمندان مسلمان توجه­ای ویژه به آن داشته­اند و در قالب نکات و حکایات و توصیه­ها سعی کرده­اند موازینی را برای این کار ارائه دهند.

معنی خراج

نکته: «خراج اسمی است از خروج، و در شرع آن را اطلاق می­کنند بر وظیفه معینه­ای که آن را موظف ساخته باشند بر آدمی یا بر زمین که ادا کنند آن را بر وجهی که در شرع معین شده. پس اگر آن وظیفه را بر آدمی معین گردانیده باشند، او را خراج رؤوس گویند همچو جزیه. و اگر بر زمین معین کرده باشند او را خراج اراضی گویند».

کسانی که باید از آنها خراج گرفت

توصیه: «هر کس که مالک زمین خراجی است، خراج از وی باید گرفت خواه مسلمان باشد و خواه کافر و خواه صغیر باشد و خواه کبیر، و خواه آزاد و خواه بنده مُکاتب یا بنده مأذون، خواه زن باشد و خواه مرد».

چگونگی گرفتن مالیات

توصیه: «و اما کیفیت فرا گرفتن خراج آن است که سلطان کسی امین را نصب کند از برای فرا گرفتن خراج... ، سزاوار است والی را که کسی را والی خراج سازد که با مردمان رفق کند، و ایشان را مؤاخذت کند به خراج هر بار که غله از زمین برآید».

موارد مصرف مالیات

توصیه: «و چون ممکن نیست صرف او (= خراج) به هر فرد از افراد مسلمانان، پس صرف باید کرد به کسانی که نفس خود را از همه کارها فارغ گردانیده باشند و مشغول به امور عامه مسلمانان شده باشند، ـ همچو لشکریان و قاضیان و مفتیان و مدرّسان و مؤذنان و معلّمان و محتسبان ـ و سدّ ثغور مسلمانان، و بناء حصارها در ثغور، و مراصد طرق در دارالاسلام ـ تا امن واقع شود از قطع طریق از قِبَل دزدان ـ و به روان گردانیدن و اصلاح کردن نهرهای بزرگ که مسلمانان بدان محتاج باشند، و عمارت مساجد و قناطر، و معالجه خستگان اگر فقیر باشند، و به تکفین مردگان که ایشان را مال نباشد، و نفقه لَقیط و دیت جنایت او. باید که از آنجا تقدیر کنند نفقه ایشان و نفقه عیال ایشان و غنی و فقیر هر دو در آنجا برابرند، زیرا که غنی چون نفس خود را فارغ گردانیده از برای مصالح عامه مسلمانان، هر آینه عاجز از کسب شده، پس کافی نیست او را آن چیزی که در دست او است. پس او را نفقه باید داد از بیت­المال، تا درویش نگردد».

نحوه دریافت خراج و آداب آن

توصیه: «نباید که هیچ پادشاه روا دارد که عاملان وی از رعیت چیزی به ناحق بستانند؛ چنانکه به حکایت آمده است:

حکایت: «چنین گویند که عاملی از آن نوشروان سه بار هزار هزار درم افزون از خراج، به نوشروان فرستاد؛ بفرمود تا زیادت از آن به خداوندان دِرَم بازدادند و عامل را بردار فرمود کردن».

توصیه: «عمّال را که عملی دهند ایشان را وصیت باید کرد تا با خلق خدای تعالی نیکو روند و از ایشان جز مال حق نستانند و آن نیز به مدارا و مجاملت[19] طلب کنند و تا ایشان را دست به ارتفاعی نرسد آن مال نخواهند که چون پیش از وقت خواهند رعایا را رنج رسد و درمگانه ارتفاعی که خواهد رسید از ضرورت به نیم درم بفروشند و از آن مستأصل و آواره شوند و اگر کسی از رعیت درماند و به گاو و تخم حاجتمند گردد او را وام دهند و سبکبار دارند تا بر جای بماند و از خانه خویش به غربت نیفتد».

شفقت کردن بر مالیات‌دهندگان

حکایت: «گویند در اطراف ممالک خراسان شهری خراب شده بود، و سبب خرابی، خراج آن را حکام آنجا تخفیف کرده بودند. و چون آبادان شد و مصارف دخل و حاصل زیادت گشت و از مواضع روی بدانجا نهادند، مردم آن شهر اندیشه می­کردند که مبادا حکّام خراج را با قرار اصل برند، که کس باز آنجا قرار نتواند گرفت.

اتفاق، روزی زیاد آنجا رسید و عمارت و غلبه آن شهر را بدید، به غایت خوش­دل شد. مشاهیر و معارف شهر را طلب کرد و ایشان را بنواخت و ترحیب نمود، و صدهزار درم از اصل مال خراج ایشان وضع کرد. و منادی فرمود که هر که در عمارت زیادت کند، از خراج و عوارض و مؤنات او کم کنم. چون رعیت آن شفقت بدیدند، از سر رغبت روی به عمارت آوردند و ولایت آبادان کردند، تا آن ولایت در عمارت از اثر آن عنایت، رَشک جنانو غیرت رِضوان گشت».